logo saida farsi1

نوروفیدبک و کاربرد های ان

نوروفیدبک نوعی بیوفیدبک است که در آن از امواج مغزی به عنوان بازخورد استفاده می‌شود. بیوفیدبک یا پس‌خوراند زیستی با به کارگیری مفاهیمی از علوم مختلف در دهه ۱۹۵۰ مورد استفاده قرار گرفته و به تدریج رواج یافت و نهایتا در ۱۹۶۹ به این نام شناخته شد. ایده‌های متعددی از علوم مختلف ازجمله یافته‌های مطالعاتی که در زمینه شرطی‌سازی دستگاه عصبی خودکار مرکزی، سایکوفیزیولوژی، رفتار درمانی، راهبردهای کنترل استرس، مهندسی پزشکی و سایبرنتیک انجام یافته به پرورش مدل کاربردی بیوفیدبک و شکل‌گیری آن به شکل امروزی کمک کرده است. اما اصلی‌ترین حوزه تعریف‌کننده بیوفیدبک علم سایبرنتیک است که به‌طور مستقیم به تعریف پردازش اطلاعات و ارائه فیدبک در سیستم‌های گوناگون می‌پردازد.

 

طـبــق یـکــی از اصـول پـایـه سـایبـرنتیـک، فـرد نمی‌تواند متغیری را کنترل کند مگر اطلاعات لازم از آن متغیر را دریافت کند. این اطلاعات را فیدبک می‌نامند. اصل دیگری نیز بیان می‌دارد که وجود بیوفیدبک یادگیری را ممکن می‌سازد. در بیوفیدبک‌ کاربردی هدف اصلی بالا بردن آگاهی شخص نسبت به آنچه در بدن و حتی مغز به وقوع می‌پیوندد و افزایش قدرت کنترل بر آن اسـت. بـا ارائـه ایـن تـکـنـیـک افـراد فـیـدبک‌های واضح و مستقیمی را از سیستم فیزیولوژیشان دریافت می‌دارند که به آن‌ها در کنترل عملکرد این سیستم کمک می‌کند.

نـوروفـیـدبـک بـه عـنوان شکلی از بیوفیدبک اســـت. نـــوروفــیـــدبـــک مــانـنــد آیـیـنــه‌ای، کــم و کاستی‌های مغز را به خودش نشان می‌دهد. این دستگاه می‌تواند هریک از امواج را اندازه‌گیری کرده و کم و زیاد شدنش را در قالب بازی یا فیلم انـعـکـاس مـی‌دهـد. مـغـز بـا آگـاهـی از وضعیت مـخـتـلــف امــواج مـغــزی، در واقـع از وضـعـیـت عملکـرد خـودش آگـاه مـی‌شـود و وقتـی سعـی می‌کند تا هر موج را به اندازه مطلوب برساند در واقـع سـعـی در اصـلاح عـملکرد خودش کرده اسـت. کـم‌کم مغز این کار را کاملا فراگرفته و خودتنظیمی را می‌آموزد. یعنی می‌تواند بدون کمک دستگاه، خودش را تنظیم کند. نوروفیدبک روشی ایمن و بدون درد است که در طی آن حس‌گرهایی که الکترود نامیده می‌شوند، به سر بیمار متصل می شود. در نوروفیدبک، براساس پروتکل‌های مشخص، بازخوردهای مناسب در جهت رفع نابهنجاری امواج مغزی به بیمار ارائه می‌شود. اطلاعات دریافتی توسط دو مانیتور جداگانه در اختیار بیمار و درمانگر قرار می‌گیرند. در این حالت هم بیمار و هم درمانگر قادر خواهند بود امواج مغزی بیمار را مشاهده کنند. در نتیجـه فـراینـدهای ناهشیار و غیر ارادی (فعالیت امواج مغزی)، برای بیمار کاملا محسوس می شود (از طریق مشاهده آن ها در کامپیوتر) و بیمار با کمک درمانگر و ارائه محرک‌های دیداری-شنیداری قادر خواهد بود امواج نابه نهجار را دستکاری کرده و در طـی جلسـات درمان آن‌ها را به حالت بهنجار تبدیل کند. در رایج‌ترین روش مورد استفاده برای نوروفیدبک، بیمار در مانیتور خود یک بازی ویدیوئی انجام می‌دهد. البته بر خلاف بازی‌های رایج بیمار نباید از دست خود استفاده کند بلکه این کار را از طریق الگـوی امـواج مغـزی خـود انجـام مـی‌دهـد. درمـانگـر در طـول درمـان امـواج مغزی و تحلیل‌های صورت گرفته از آن‌ها را در مانیتور خود مشاهده می‌کند و جریان بازی را به گونه‌ای هدایت می‌کند تا الگوی مناسب و بهنجار امواج مغزی فعال شود. ایده اصلی درمان این است که مغز با مشاهده نابهنجاری امواج خود، یاد می‌گیرد خود را اصلاح کند. این امر در روند درمان و بر اساس اصول یادگیری صورت می‌گیرد.

مانند هر درمانی، کامل کردن دوره درمان با نوروفیدبک بسیار مهم است و ناقص گذاشتن درمان، سبب عود علائم می‌شود. در مورد نوروفیدبک باید به خاطر داشت که این روش درمانی در واقع نوعی یادگیری است و مغز یاد می‌گیرد که چطور به تنظیم خود پرداخته و نقص های عملکردی خود را برطرف کند. البته برای داشتن یک درمان کامل، علاوه بر رعایت ترتیب جلسات و کامل کردن آن‌ها، همکاری خانواده و عمل به کلیه دستورات و راهنمایی‌های درمانگر ضروری است. در پژوهش طولی در کشور آمریکا، ماندگاری اثرات درمان نوروفیدبک، تا ده سال پس از درمان، در کودکان بیش فعال گزارش شده است.

عوارض جانبی نوروفیدبک

در نوروفیدبک به مغز آموزش خود تنظیمی داده می‌شود و هیچ‌گونه ماده خارجی وارد بدن نمی‌شود و کلا مداخله‌ای صورت نمی‌گیرد؛ لذا هیچ‌گونه عوارض و خطری به دنبال ندارد.

درمان با نوروفیدبک

تقریبا در هیچ بیماری و درمانی نمی‌توان قول درمان قطعی را داد. نتیجه مناسب گرفتن از درمان به شرایط گوناگونی بستگی دارد از آن جمله می‌توان به نوع و شدت بیماری، زمان اقدام به درمان، میزان همکاری فرد و خانواده او با تیم درمانی، رعایت تمام نکات مربوط به درمان صحیح از جانب فرد و درمانگر و …. اشاره کرد. با توجه به اینکه به جنبه‌های گوناگون مشکل و بهبود آن توجه شده و برنامه درمانی جامعی مطابق با مطالعات صورت گرفته در مراکز معتبر جهانی تنظیم شده، انتظار می‌رود بهترین و کامل‌ترین نتایج حاصل شود.

نوروفیدبک نوعی یادگیری است و مانند همه یادگیری‌ها تفاوت‌های فرد در آن نقش دارد. برخی سریع‌تر یاد می‌گیرند و برخی دیرتر. همان‌طور که کسی رانندگی را چند روزه یاد می‌گیرد و شخص دیگر در طی چند ماه.تعداد جلسات درمان ۴۰ جلسه است که با توجه به توضیحی که در ابتدا داده شد ممکن است تغییر کند.

بیماری‌های قابل درمان با نوروفیدبک

بیش‌فعالی/ کمبود توجه (Attention deficit hyperactivity disorder) (ADHD) بیش از هر بیماری دیگری، برای درمان ADHD از نوروفیدبک استفاده شده است. مطالعات و تحقیقات ‌ مختلفی تأثیر این درمان را بر ADHD ثابت کرده‌اند .‌چندین درمانگر مجرب اظهـار داشتنـد ۸۵-۸۰% بیمـاران مبتلا به ADHD به وسیله ‌نوروفیدبک بهبودی کامل یافتند.

اضطراب (Anxiety: ) بسیاری از متخصصان، به کارگیری نوروفیدبک به منظور درمـان اضطـراب را یکـی از عمـده‌تـریـن مـوارد و زمینـه‌هـای استفـاده‌ از نوروفیدبک می‌دانند. اکثر آن‌ها معتقدند اضطراب یکی از اولین بیماری‌هایی بود که به نوروفیدبک پاسخ داد. نتایج پژوهشی نشان می‌دهد ‌که در حدود ۹۰-۸۰درصد از بیماران اضطرابی بـا ایـن روش درمـان شـده‌انـد. بـرخـی از اختـلالات اضطـرابی که با این روش درمان می‌شوند،‌ عبارتند از: اختلال وسواس فکری عملی (OCD)، حملات هراس (Panic)، فوبی‌ها (Phobias) و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD).

اختلالات یادگیری (learning Disorder): این اختلالات در سنین دبستان شایع هستند. در این نوع اختلالات علی‌رغم هوش نرمال و عدم ‌وجود نقص حسی، کودک در یادگیری مشکل دارد. این اختلالات موارد زیر را در بر می‌گیرد: نقص توانایی برای شناخت واژه‌ها، خواندن کند و ‌نادرست، مشکل در فهمیدن و نام بردن اصطلاحات ریاضی، عمل‌ها و مفاهیم، و گروه‌بندی ارقام، رعایت مراحل ریاضی، شمارش، جدول ‌ضـرب و نیز مشکل در یادگیری نوشتن لغات و جملات. در درمان این اختلالات نوروفیدبک تحول بزرگی ایجاد کرده است. در مورد اختلالات ‌یادگیری، نوروفیدبک به تنهایی پاسخگو است و نیازی به درمان مکمل ندارد. معمولا با کامل کردن یک دوره درمانی، بهبودی ثابتی حاصل ‌می‌شود. تأثیر این روش در چندین پژوهش علمی و معتبر نیز تأیید شده است.

اختلالات خواب (SleepDisregulation:) اولین تغییراتی که مراجعان عموما بعد از شروع درمان با نوروفیدبک مشاهده می‌کنند، تغییر و ‌تنظیم خوابشان است. بنابراین از نوروفیدبک هم در درمان اختلالات خواب نیز می توان استفاده کرد.

صرع، ضربه سر و سکته مغزی (Seizure, Head Injury, Cerebral apoplexy:) در انواع صرع و در مواردی که داروها مؤثر نبوده‌اند و بیماری ‌بسیار مزمن و غیرقابل کنترل بوده است، نوروفیدبک در درمان ۷۰ تا ۹۰% از بیماران موفق بوده است. در اکثر موارد نوروفیدبک باید با دارو درمانی همراه باشد، اما حدود ۲۰% از بیماران می‌توانند مصرف دارو را پس از درمان با نوروفیدبک قطع کنند. ‌‌تأثیراتی از این درمان در موارد ضربه به سر و سکته مغزی نیز گزارش شده است.

دردهــای مــزمــن و ســردردهـای میگـرنـی (chroniapain, Migraines:) درمـــــانـــگـــــران و پزشکانی که از نوروفیدبک برای درمان دردهای مزمن و ‌سردردهای میگرنی استفاده کرده‌اند، اعلام کردند که وقوع و شدت حملات میگرن در اکثـر مـوارد بـا استفـاده از ایـن روش کـاهش می‌یابد و ‌حتی از بین می‌رود ‌.‌در دردهای مزمن نیز نوروفیدبک به کاهش درد و کنترل آن (حتی در موارد خیلی شدید) کمک کرده است.

افسردگی (Depression:) در مورد بیماران مبتلا به افسردگی اساسی (Major Depression) کــه هـیــچ درمــانــی بــرای آن‌هــا کـارسـاز نبـوده، ‌نوروفیدبک در اغلب موارد نتیجه بخش بوده است‌‌.

در بــرخــی از کـشــورهــا یـکــی از بـهـتــریــن و مـعـمــول‌تــریــن درمــان‌هـا بـرای افـسـرده‌خـویـی (Dysthymia) افسردگی خفیفی که بیش از ۲ سال دوام دارد، ‌امـا زنـدگـی فـرد را مختـل نمـی‌کند، نوروفیدبک است.

سـوءمصـرف مواد (substance abuse:) مـطــالـعــات نـشــان داده اســت کـه در مقـایسـه بـا درمـــان‌هـــایدیــگـــر بـــرای اعــتــیـــاد، درمــان بــا نــوروفـیـدبـک از بـسـیـاری ‌از روش‌هـای دیـگـر موفق‌تر بوده است. علاوه بر این درمان با این روش وسوسه و ولع فرد را کاهش می‌دهد و در درازمــدت احـتـمـال عـود و ‌بـازگشـت را پـاییـن می‌آورد. از طریق نوروفیدبک می‌توان تمامی موارد اعتیاد و نیز سوءمصرف الکل را درمان کرد.

درمان بی اختیاری ادراری با استفاده از بیوفیدبک

‌استفاده از بیوفیدبک برای درمان بی اختیاری به سال ۱۹۴۰ برمی‌گردد، زمانی که آرنولد کگل متخصص بیماری‌های زنان از ابزارها و وسایل الکتریکی برای ارزیابی و ارائه روشی برای منقبض کردن ماهیچه‌های لگن استفاده کرد. بیوفیدبک در درمان بی‌اختیاری ادرار به فرد کمک می‌کند تا کنترل کردن، تقویت و نیرو بخشی ماهیچه‌های لگن را که در کنترل مثانه نقش مهمی بر عهده دارند را یاد بگیرید. این درمان می‌تواند به افرادی که مبتلا به بی‌اختیاری ادرار فشاری هستند کمک کند، در این افراد ماهیچه‌ها نمی‌تواند در برابر فشار اعمالی مثل سرفه کردن، عطسه زدن، خندیدن و بلند کردن اشیاء مقاومت کنند و در نتیجه باعث خالی شدن مثانه می‌شوند. همچنین بیوفیدبک در درمان بی اختیاری ادرار فوری مفید است.در این نوع بی‌اختیاری، بیمار به صورت متوالی نیاز ناگهانی و قوی را برای ادرار کردن تجربه می‌کند. در هر دو مورد، بیوفیدبک به فرد آموزش می دهد تا گروه خاصی از ماهیچه ها را که به آن‌ها برای کنترل ادرار نیاز دارد را تقویت کند و استحکام بخشد. مطالعات نشان می‌دهند که بیوفیدبک می‌تواند کاهش بی اختیاری ادرار و بهبودی کنترل مثانه را در ۹۴% از موارد موجب شود.

درمان سردردهای میگرنی با روش بیوفیدبک

اختلالاتی مانند بیش فعالی، افسردگی و انواع سردردهای میگرنی با روش درمانی بیوفیدبک بهبود می‌یابند.بیوفیدبک به یک مجموعه روش‌های درمانی گفته می‌شود کـه در اصـطلاح فارسی به آن بازخورد زیستی گفته می‌شود. روش‌های بیوفیدبک اصولا با نوروفیدبک یا عصب درمانی یا نوروتراپی آغاز شد و سپس روش‌های دیگر بیوفیدبک با توجه به تکنولوژی جدید و پیشرفت‌های کامپیوتری که ارتباط با بدن و گرفتن سیگنال از ارگان‌های گوناگون بدن را تسهیل می‌کردند پیشرفت کرد. روش EEG یـا بـیـوفـیـدبـک امـواج الـکـتریکی مغز، روش EMGیا بیوفیدبک امواج الکتریکی عضلات، روش ECG یا بیوفیدبک امواج الکتریکی قلب از انواع روش‌های بیوفیدبک است که مورد اخیر (ECG) به روش MRVیا بیوفیدبک تغییرپذیری نرخ ضربان قلب نیز نامیده می‌شود.از روش‌های دیگر می توان به بیوفیدبک گردش، فشار خون، بیوفیدبک دمای پوست بدن، بیوفیدبک پاسخ الکتریکی پوست و بیوفیدبک جریان خون مغزی اشاره کرد.با توجه به اختلالاتی که در هر کدام از بیماری‌ها در ارگان‌های بدن دیده مـی‌شـود و از سوی دیگر، با توجه به مطالعات انجام شده در نظر گرفتن یک سری روش‌های بیوفیدبک قابل کاربرد است.در صورتی که روش‌های درمان بیوفیدبک به وسـیـلـه مـتـخـصـص انـجـام نـشود، عوارض جانبی و جبران ناپذیری بر بیمار خواهد گذاشت.وی یادآور شد: در روش درمانی بیوفیدبک به شرط آن که توسط متخصص انجام شود، هیچ‌گونه عوارضی نداشته و از سوی دیگر در این روش درمانی هیچ دارویی به فرد تزریق نمی‌شود و تنها سیگنال‌هایی از بدن فرد گرفته می‌شود.

‌ایـن روش درمـانـی گـروه سـنـی کـودکـی تا دوران سالمندی را تحت پوشش قرار می‌دهد. این روش در کشورهای پیشرفته کاربرد بیشتری دارد و هم اکنون در حال جایگزین شدن با برخی شیوه‌های دارویی است.

اختلالاتی به مانند اختلال بیش فعالی (EDHD) اختلالال افسردگی، اضطراب، انواع میگرن، صرع و سردردهای تنشی از بیماری‌های است که با انواع روش‌های بیوفیدبک درمان قطعی می‌شوند.

این روانشناس بالینی در ادامه به ایسنا گفت: سردردهای میگرنی با تهوع همراه بوده و از چهار ساعت تا ۴۸ ساعت طول می‌کشد. برای درمان میگرن از روش بیوفیدبک امواج الکتریکی عضلاتی استفاده می‌شود که با استفاده از الکترودهای بر روی عضلات پیشانی و شقیقه حرارت بدن بیمار تنظیم و سپس با کنترل دما و فشار خون بدن، عضلات حالت آرمیده کی پیدا کرده و از شدت دفعات سردردها کاسته می‌شود.

بازیکنان تیم فوتبال اث میلان ایتالیا هر بار بعد از تـمــریــن در مـحــل ویـژه‌ای کـه بـه اتـاق ذهـن مــعــروف اســت قــرار مــی گـیــرنــد تــا از طــریــق دستگاهی موسوم به نوروفیدبک قابلیت های فنی و فیزیکی خود را ارتقا دهند در این محل الکترود‌هایی به سر بازیکنان وصل می‌شود تا ضمن تماشای امواج مغزی خود بر روی صفحه مانیتور با شنیدن اصواتی خاص و دیدن تصاویر ویژه تمرکز و ارامش و عملکرد مغز خود را ارتقا دهند. روشی که به باور بسیاری از کارشناسان امروز جزء جدایی ناپذیری از ورزش قهرمانی است .

اساس و پایه عمل در روش نوروفیدبک، بالا بردن آگاهی شخصی نسبت به آن چه در بدن و حتی مغزش به وقوع می پیوندد و افزایش قدرت کنترل بر آن‌ها است در این فرایند عملکرد مغز به صـورت امـواجی بر روی صفحه مانیتور نشان داده می‌شود و متخصص نوروفیدبک می تواند از طریق محرک‌های دیداری – شنیداری امواج نا بهنجار را تغییر داده و ضمن بازگرداندن به حالت طـبیعی ارتقا دهد کاربرد دیگر نوروفیدبک در افزایش تمرکز و عملکرد است افزایش عملکرد دغـدغـه اصـلـی ورزشکاران است و استفاده از مـواد نـیـروزا در جـهت نیل به این هدف است. متخصصان نشان داده‌اند حفظ آرامش در هنگام رقابت سبب افزایش عملکرد افراد می‌شود و با اسـتـفـاده از تـکـنـیک‌های نوروفیدبک این را به اثبات رسانده‌اند. بسیاری از ورزشکاران که از نوروفیدبک استفاده کرده‌اند معتقدند روشی را یــافـتــه‌انــد کــه بـدون اسـتـفـاده از مـواد نـیـروزا و مـکـمــل‌هـای غـذایـی پیچیـده تـوانستـه عملکـرد آن‌ها را بهبود ببخشد.

منبع: نشریه مهندسی پزشکی شماره ۱۳۰، سرور بهبهانی و محمد کریمی مریدانی